Sự thật về tiền tệ pháp định: Bí mật đằng sau giá trị được chính phủ hỗ trợ

Bạn đã từng suy nghĩ sâu về bản chất của tiền tệ mà chúng ta sử dụng hàng ngày chưa? Một đồng xu trong túi hay một tờ tiền trong ví tại sao lại có giá trị? Câu hỏi cơ bản này nằm ở hệ thống “tiền pháp định”. Tiền pháp định là loại tiền không dựa trên các tài sản vật chất như vàng hay bạc, mà dựa trên uy tín và sức mạnh cưỡng chế của chính phủ phát hành để xác định giá trị của nó. Hiện nay, gần như tất cả các quốc gia trên thế giới đều áp dụng hệ thống tiền pháp định này, và nó là nền tảng cho mọi hoạt động kinh tế từ mua bán hàng hóa, đầu tư, tiết kiệm đến các hoạt động khác.

Bản chất của tiền chúng ta sử dụng — Khái niệm cơ bản về tiền pháp định

Điểm đặc trưng lớn nhất của tiền pháp định là giá trị của nó phụ thuộc vào uy tín của chính phủ và ngân hàng trung ương. Khác với thời kỳ bản vị vàng, tiền pháp định hiện nay không được đảm bảo bằng vàng trong két sắt. Thay vào đó, tuyên bố của chính phủ rằng “tờ tiền này có hiệu lực pháp lý” chính là quy định về giá trị của đồng tiền đó.

Trong hệ thống này, tiền pháp định không có giá trị nội tại. Giá trị kim loại của đồng xu hay giấy của tờ tiền cũng như giá trị của giấy in tiền đều gần như bỏ qua khi so sánh với mệnh giá của chúng. Tuy nhiên, khi chính phủ tuyên bố “đây là đồng tiền có giá trị 100 yên” và công nhận nó là phương tiện thanh toán hợp pháp, toàn xã hội sẽ chấp nhận giá trị đó. Chính niềm tin tập thể này là điều kiện duy nhất để tiền pháp định tồn tại.

Lịch sử nghìn năm: Tiền pháp định đã kiểm soát thế giới như thế nào

Khái niệm về tiền giấy có từ rất lâu, bắt nguồn từ thế kỷ 11 ở Trung Quốc. Tỉnh Tứ Xuyên trở thành nơi phát hành tiền giấy đầu tiên của châu Á, ban đầu các loại tiền này có thể đổi lấy lụa, vàng, bạc. Tuy nhiên, theo thời gian, dưới triều đại của Hoàng đế Mông Cổ Hốt Tất Liệt — thế kỷ 13, hệ thống tiền giấy thực sự không thể đổi được (không dựa trên bất kỳ tài sản vật chất nào) đã được thiết lập.

Các nhà sử học phân tích rằng, việc Hốt Tất Liệt phát hành quá nhiều tiền giấy và đặt ra tiêu chuẩn giá trị thấp đã góp phần lớn vào sự sụp đổ và suy thoái của đế quốc Mông Cổ. Nói cách khác, việc phát hành tiền không kiểm soát dẫn đến siêu lạm phát, làm suy yếu đế chế.

Ở châu Âu cũng có những thử nghiệm tương tự. Vào thế kỷ 17, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Hà Lan đã bắt đầu áp dụng tiền giấy không đổi. Tuy nhiên, kết quả lại bi thảm, đặc biệt là Thụy Điển, hệ thống này gây ra khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng, buộc chính phủ phải nhanh chóng quay trở lại chế độ bản vị vàng bạc.

Sau đó, tại Bắc Mỹ, các vùng như Nouvelle-France của Canada, thuộc địa Mỹ, và chính phủ Hoa Kỳ đã lần lượt thử nghiệm hệ thống tiền giấy. Tuy nhiên, thành công hay thất bại phụ thuộc vào quy mô và sự ổn định của nền kinh tế.

Cho đến thế kỷ 20, nhiều quốc gia phát triển vẫn sử dụng tiền dựa trên hàng hóa — đặc biệt là chế độ bản vị vàng. Đến năm 1933, bước ngoặt xảy ra khi chính phủ Mỹ không còn đáp ứng yêu cầu đổi vàng của công dân nữa, quyết định ngừng đổi tiền lấy vàng. Gần 40 năm sau, dưới chỉ đạo của Tổng thống Nixon, Mỹ chính thức chấm dứt chế độ bản vị vàng cuối cùng, chuyển hoàn toàn sang hệ thống tiền pháp định. Quyết định lịch sử này đã chấm dứt chế độ bản vị vàng toàn cầu, và tiền pháp định trở thành tiêu chuẩn tiền tệ của tất cả các quốc gia trên thế giới.

Từ chế độ bản vị vàng đến tiền pháp định — Hành trình đổi mới hệ thống

Chế độ bản vị vàng và tiền pháp định là hai hệ thống xuất phát từ các quan niệm thế giới hoàn toàn khác nhau. Trong chế độ bản vị vàng, lượng vàng dự trữ của chính phủ quy định nghiêm ngặt giới hạn phát hành tiền. Người nắm giữ tiền có thể đến ngân hàng để đổi lấy vàng bất cứ lúc nào. Từ cơ chế này, chính phủ và ngân hàng trung ương bị ràng buộc bởi quy luật “không có vàng, không thể phát hành tiền mới vào nền kinh tế”.

Các giới hạn này đặt ra nhiều hạn chế cho chính sách tài chính của chính phủ. Ngay cả trong khủng hoảng kinh tế, chính phủ không thể hỗ trợ vượt quá lượng vàng dự trữ. Việc in thêm tiền để kích thích kinh tế về lý thuyết là không thể.

Trong khi đó, hệ thống tiền pháp định đã giải phóng chính phủ khỏi các “dây kim loại” này. Về lý thuyết, chính phủ và ngân hàng trung ương có thể “tạo ra vô hạn” tiền pháp định mới, không bị giới hạn bởi vàng. Họ có thể điều chỉnh cung tiền theo nhu cầu của nền kinh tế, vận hành hệ thống ngân hàng dự trữ phân đoạn, thực hiện chính sách nới lỏng định lượng, và cung cấp cứu trợ tài chính quy mô lớn trong thời khủng hoảng.

Khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 đã chứng minh giá trị của sự linh hoạt này. Các ngân hàng trung ương các quốc gia đã nhanh chóng bơm lượng lớn vốn vào thị trường, giúp tránh được sự sụp đổ của nền kinh tế. Trong chế độ bản vị vàng, điều này gần như không thể xảy ra.

Ánh sáng và bóng tối của tiền pháp định: Các cuộc tranh luận ủng hộ và phản đối

Trong giới kinh tế học và các chuyên gia tài chính, tranh luận về tiền pháp định vẫn diễn ra sâu sắc.

Các luận điểm ủng hộ tiền pháp định:

Xét về khía cạnh khan hiếm và chi phí sản xuất, tiền pháp định không bị ràng buộc bởi các tài sản vật chất như vàng. Ngân hàng trung ương không cần lo lắng về lượng vàng dự trữ, và có thể cung ứng tiền phù hợp với nhu cầu thực tế của nền kinh tế. Chi phí sản xuất của tiền pháp định cũng thấp hơn nhiều so với tiền dựa trên hàng hóa.

Tiền pháp định đã trao cho chính phủ và ngân hàng trung ương khả năng ứng phó với khủng hoảng kinh tế. Dù thất nghiệp, giảm phát hay hoảng loạn tài chính, các nhà hoạch định chính sách có thể linh hoạt điều chỉnh.

Về mặt thương mại quốc tế, tiền pháp định còn vượt trội so với chế độ bản vị vàng. Các quốc gia trên thế giới theo cùng một quy tắc (dựa trên đồng USD làm tiền tệ trung tâm) đã tạo điều kiện cho các giao dịch hàng hóa, dịch vụ xuyên biên giới với quy mô chưa từng có.

Khác với vàng, tiền giấy hay tiền kỹ thuật số không cần tốn kém nhiều cho việc lưu trữ, bảo vệ, kiểm định. Nhờ đó, nguồn lực có thể tập trung vào thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Các luận điểm phản đối tiền pháp định:

Ngược lại, các phe phản đối nhấn mạnh rằng tiền pháp định về bản chất không có giá trị nội tại. Khả năng “tạo ra tiền từ không” này dẫn đến việc in quá nhiều tiền, gây ra siêu lạm phát. Kết quả là, tiền tiết kiệm của người dân bị mất giá, hệ thống kinh tế có nguy cơ sụp đổ.

Dữ liệu lịch sử cũng ủng hộ mối lo ngại này. Nhiều quốc gia áp dụng hệ thống tiền giấy không đổi đã chứng kiến lạm phát cao, bất ổn kinh tế rõ rệt. Zimbabwe, Venezuela, Argentina là những ví dụ điển hình về hậu quả của việc in quá nhiều tiền.

Thêm vào đó, sự kết hợp giữa chính trị và kiểm soát kinh tế cũng là vấn đề. Trong hệ thống tiền pháp định, chính phủ có thể độc quyền điều chỉnh chính sách tiền tệ, hạn chế tự do kinh tế của người dân.

Cú sốc của cuộc cách mạng kỹ thuật số: Tiền pháp định vs Tiền mã hóa

Trong thế kỷ 21, xuất hiện những đối thủ mới. Tiền mã hóa như Bitcoin là ví dụ tiêu biểu. Nhìn qua, tiền mã hóa và tiền pháp định có nhiều điểm chung: đều không dựa trên tài sản vật chất.

Tuy nhiên, điểm khác biệt căn bản nằm ở cơ chế quản lý. Tiền pháp định do chính phủ và ngân hàng trung ương kiểm soát, còn tiền mã hóa mang tính phân quyền cao. Công nghệ sổ cái phân tán blockchain cho phép thực hiện các giao dịch mà không cần trung gian thứ ba.

Cơ chế phát hành cũng khác biệt rõ rệt. Tổng cung Bitcoin bị giới hạn chặt chẽ ở 21 triệu đồng, không ai có thể thay đổi con số này. Trong khi đó, ngân hàng trung ương có thể tùy ý mở rộng cung tiền dựa trên quyết định kinh tế. Sự khác biệt này tạo ra hai loại tiền: “tiền cứng” và “tiền mềm”.

Một đặc điểm nữa của tiền mã hóa là khó theo dõi các giao dịch. Trong hệ thống tiền pháp định, ngân hàng ghi nhận tất cả các giao dịch và chính phủ có thể truy vết. Còn tiền mã hóa, do tính chất phân quyền, có thể giúp tránh khỏi các cơ chế giám sát tài chính truyền thống.

Thực tế, thị trường tiền mã hóa vẫn còn nhỏ bé so với thị trường tiền pháp định. Giá trị vốn hóa và khối lượng giao dịch thấp hơn nhiều, dẫn đến biến động giá mạnh. Nguyên nhân chính là do tiền mã hóa chưa được phổ biến rộng rãi, nhưng khi thị trường trưởng thành, khả năng biến động sẽ giảm xuống.

Tương lai hệ thống tiền tệ: Khả năng tồn tại song song của tiền pháp định và tiền mã hóa

Tương lai của hai loại tiền này không đơn giản. Tiền mã hóa vẫn đang trong giai đoạn phát triển, đối mặt với nhiều thách thức về quy định, công nghệ, thị trường trưởng thành. Trong khi đó, tiền pháp định có lịch sử hàng thế kỷ, nhưng cũng có những điểm yếu như phát hành quá mức, lạm phát, giảm giá trị.

Bối cảnh ra đời của Bitcoin và các tiền mã hóa hiện đại không chỉ vì mục đích đầu cơ mà còn chứa đựng ý tưởng sâu xa hơn: “Hệ thống tiền tệ mới xây dựng trên mạng lưới phân quyền, phi tập trung”. Bitcoin không nhằm thay thế toàn bộ hệ thống tiền tệ hiện tại, mà cung cấp một phương án thay thế cho hệ thống cũ.

Trong vài thập kỷ tới, khả năng cao là tiền pháp định và tiền mã hóa sẽ cùng tồn tại. Các chính phủ sẽ tiếp tục phát hành tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC), trong khi người dân vẫn tìm kiếm các dịch vụ tài chính phi tập trung dựa trên tiền mã hóa.

Tóm lại, khả năng xây dựng một hệ thống tiền tệ ổn định, công bằng, dân chủ hơn là hoàn toàn có thể. Dù là tiền pháp định, tiền mã hóa hay sự kết hợp của cả hai, hệ thống tài chính tương lai chắc chắn sẽ phức tạp và đa tầng hơn hiện nay. Cả tiền pháp định lẫn tiền mã hóa đều sẽ tiếp tục bị đặt câu hỏi về vai trò của mình trong việc góp phần xây dựng xã hội kinh tế tốt đẹp hơn.