Hiểu sâu về cơ chế hoạt động của nền kinh tế

Trong mỗi khoảnh khắc, hàng tỷ người đưa ra quyết định về mua sắm, sản xuất, đầu tư và tuyển dụng. Những hành động phi tập trung này tạo thành một mạng lưới phức tạp các tương tác, chính là nền kinh tế. Nó thấm nhuần mọi khía cạnh của cuộc sống chúng ta — từ giá trị của ổ bánh mì trên bàn ăn đến mức lương chúng ta nhận được, từ số lượng việc làm còn trống đến phúc lợi của các quốc gia.

Nền tảng của kinh tế học: cung cầu và chuỗi tạo giá trị

Trong tất cả các quá trình kinh tế, một cơ chế đơn giản nhưng mạnh mẽ đóng vai trò trung tâm. Con người cần hàng hóa và dịch vụ, vì vậy họ tạo ra cầu. Các nhà sản xuất phản ứng với cầu này bằng cách cung cấp hàng hóa. Tuy nhiên, con đường từ nguyên liệu thô đến người tiêu dùng cuối cùng còn phức tạp hơn nhiều so với vẻ bề ngoài.

Hãy tưởng tượng việc sản xuất điện thoại thông minh. Một công ty khai thác các nguyên tố hiếm, công ty khác sản xuất các linh kiện điện tử, công ty thứ ba lắp ráp thiết bị, công ty thứ tư vận chuyển hàng hóa, và công ty thứ năm bán lẻ. Mỗi thành viên trong chuỗi này đều thêm giá trị và đều nhận được lợi nhuận. Khi cầu về điện thoại tăng, toàn bộ hệ sinh thái kinh tế này hoạt động tích cực hơn. Việc cho vay trở nên rẻ hơn, các khoản đầu tư hướng vào các công ty công nghệ, tỷ lệ việc làm tăng lên.

Tuy nhiên, nền kinh tế không hoạt động theo chiều tuyến tính. Khi cầu giảm, toàn bộ cơ chế này chậm lại. Các công ty cắt giảm sản xuất, sa thải nhân viên, các khoản đầu tư bị ngưng trệ.

Kiến trúc của nền kinh tế: ba cấp độ sản xuất

Hệ thống kinh tế được tổ chức theo mô hình ba cấp, mỗi cấp đóng vai trò riêng của mình.

Ở cấp độ sơ cấp, là khai thác tài nguyên thiên nhiên. Đây là hoạt động khai thác khoáng sản, trồng trọt nông nghiệp, khai thác rừng. Đây là nguyên liệu thô, từ đó mọi thứ khác sẽ được tạo ra.

Cấp độ thứ cấp — là chế biến và sản xuất. Nguyên liệu được đưa vào đây và biến thành sản phẩm hoàn chỉnh. Công nghiệp ô tô, dệt may, công nghiệp thực phẩm — tất cả đều nằm ở đây. Một số hàng hóa ngay lập tức đến tay người tiêu dùng, số khác trở thành linh kiện cho các sản phẩm phức tạp hơn.

Cấp độ tertiery bao gồm dịch vụ: bán lẻ, logistics, marketing, dịch vụ tài chính, y tế, giáo dục. Trong nền kinh tế phát triển của các nước hiện đại, cấp độ này thường mở rộng thêm với các ngành dịch vụ thông tin (quaternary) và ngành sáng tạo (quinary).

Ba cấp độ này liên kết chặt chẽ với nhau. Sự chậm lại ở một cấp độ sẽ ảnh hưởng ngay lập tức đến các cấp còn lại.

Động thái của chu kỳ kinh tế: tăng trưởng và suy thoái

Kinh tế không phát triển theo chiều tuyến tính. Nó dao động theo chu kỳ, trải qua các giai đoạn mở rộng và co lại. Mô hình này gọi là chu kỳ kinh tế, gồm bốn giai đoạn rõ ràng.

Giai đoạn mở rộng (tăng trưởng) thường bắt đầu sau khủng hoảng. Sự lạc quan quay trở lại thị trường, các công ty bắt đầu tuyển dụng, người tiêu dùng chi tiêu nhiều hơn. Cầu tăng, giá cổ phiếu tăng, tỷ lệ thất nghiệp giảm. Đây là quá trình tự duy trì: nhiều lao động hơn dẫn đến tiêu dùng nhiều hơn, từ đó tạo ra cầu lớn hơn cho lực lượng lao động.

Giai đoạn đỉnh điểm xảy ra khi nền kinh tế đạt đến mức sử dụng tối đa các nguồn lực. Công suất sản xuất hoạt động hết công suất, tỷ lệ thất nghiệp gần như bằng không. Nhưng chính tại đây xuất hiện những dấu hiệu đầu tiên của vấn đề. Giá bắt đầu tăng nhanh hơn mong muốn (lạm phát). Thị trường vẫn lạc quan, nhưng các nhà đầu tư bắt đầu thận trọng hơn về tương lai.

Giai đoạn suy thoái (đình trệ) bắt đầu khi cầu đột ngột giảm. Chi phí sản xuất tăng, lợi nhuận co lại, các công ty bắt đầu cắt giảm nhân sự. Giá cổ phiếu giảm, thất nghiệp tăng, chi tiêu tiêu dùng giảm. Hoạt động kinh tế bị đóng băng.

Giai đoạn đáy đặc trưng bởi tâm lý bi quan ngay cả khi có các tín hiệu tích cực tiềm năng. Các công ty phá sản, thất nghiệp đạt đỉnh, đầu tư gần như dừng lại. Đồng tiền mất giá trị. Nhưng chính tại đáy này, điều kiện để tăng trưởng trong tương lai được hình thành — giá giảm đến mức hấp dẫn để các nhà đầu tư mua vào, các công ty tối ưu hóa chi phí tối đa. Dần dần, chu kỳ bắt đầu chuyển hướng đi lên.

Các dạng dao động chu kỳ

Không phải tất cả các chu kỳ kinh tế đều giống nhau. Các nhà kinh tế phân loại thành ba loại chính dựa trên thời gian và đặc điểm tác động.

Chu kỳ theo mùa kéo dài vài tháng và do các biến động cầu dự đoán trước gây ra. Mùa hè, nhu cầu du lịch tăng; mùa đông, nhu cầu sưởi ấm và hàng hóa lễ hội tăng. Ảnh hưởng giới hạn trong các ngành cụ thể, nhưng có thể rất mạnh mẽ. Các chu kỳ này đã được nghiên cứu kỹ và dự đoán chính xác.

Dao động kinh tế (biến động hoạt động doanh nghiệp) kéo dài vài năm. Chúng xuất hiện do mất cân đối giữa cung và cầu, thường thể hiện sau một thời gian trễ. Doanh nghiệp bắt đầu sản xuất tích cực, nhưng chỉ nhận ra quá muộn là đã sản xuất quá nhiều khi thị trường đã bão hòa. Việc phục hồi sau các dao động này có thể mất nhiều năm. Các chu kỳ này mang tính không thể dự đoán chính xác và có thể gây ra khủng hoảng nghiêm trọng.

Thay đổi cấu trúc diễn ra trong hàng thập kỷ và liên quan đến các chuyển đổi công nghệ hoặc xã hội. Cách mạng công nghiệp, chuyển đổi sang nền kinh tế số, phát triển công nghệ số — tất cả đều là các thay đổi cấu trúc. Chúng hoàn toàn tái cấu trúc nền kinh tế, gây thất nghiệp hàng loạt trong một số ngành và tạo ra việc làm mới trong ngành khác. Quy mô của quá trình chuyển đổi rất lớn, nhưng kết quả tích cực thường xuất hiện sau các làn sóng đổi mới sáng tạo mới.

Các yếu tố quyết định sự phát triển của nền kinh tế

Dù các chu kỳ theo quy luật nhất định, nhưng diễn biến và cường độ của chúng còn phụ thuộc vào các yếu tố cụ thể tác động đồng thời.

Chính sách nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh tế. Chính phủ sử dụng hai công cụ chính. Chính sách tài khóa xác định thuế và chi tiêu của nhà nước. Khi chính phủ giảm thuế hoặc tăng chi tiêu, họ bơm tiền vào nền kinh tế, thúc đẩy cầu. Chính sách tiền tệ (hoạt động của ngân hàng trung ương) điều chỉnh lượng tiền lưu thông và lãi suất. Các công cụ này có thể thúc đẩy hoặc làm chậm sự phát triển kinh tế.

Mức lãi suất ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vay mượn của cá nhân và doanh nghiệp. Lãi suất thấp nghĩa là vay mượn rẻ — người dân dễ dàng vay mua nhà, các công ty đầu tư mở rộng sản xuất. Khi lãi suất tăng, vay mượn trở nên đắt đỏ hơn, cầu về vay giảm, hoạt động kinh tế bị đình trệ. Ngân hàng trung ương sử dụng điều này như một công cụ kiểm soát nền kinh tế.

Thương mại quốc tế mở rộng các nền kinh tế với nhau. Các quốc gia giàu tài nguyên và nghèo tài nguyên có thể hưởng lợi từ trao đổi. Nhưng toàn cầu hóa thương mại cũng tạo ra phụ thuộc. Sự cố ở một quốc gia có thể lan rộng sang các quốc gia khác. Chiến tranh thương mại, bảo hộ và trừng phạt có thể gây rối loạn lớn trong cân bằng kinh tế.

Ngoài ra, công nghệ đổi mới, biến động dân số, thiên tai, các sự kiện địa chính trị và cả tâm lý kỳ vọng của các nhà đầu tư cũng ảnh hưởng đến nền kinh tế.

Góc nhìn vi mô và vĩ mô về kinh tế

Thực tế kinh tế có thể được phân tích từ hai quy mô.

Vi mô tập trung vào các chủ thể riêng lẻ: người tiêu dùng, người lao động, các công ty riêng lẻ. Nghiên cứu cách hình thành giá cả cho từng hàng hóa, cách công ty quyết định tuyển dụng, cách người tiêu dùng lựa chọn giữa các phương án. Vi mô xem xét các thị trường riêng biệt (thị trường lao động, thị trường nhà ở, thị trường điện tử).

Vĩ mô nhìn từ trên cao. Phân tích tổng cầu, tổng cung của toàn bộ nền kinh tế, mức sản lượng quốc gia (GDP), mức giá chung (lạm phát), tỷ lệ thất nghiệp, cán cân thương mại và tỷ giá hối đoái. Vĩ mô tập trung vào cách chính sách nhà nước ảnh hưởng đến phúc lợi quốc gia và dòng chảy vốn toàn cầu.

Cả hai phương pháp đều cần thiết. Vi mô giải thích các quyết định và cơ chế riêng lẻ, vĩ mô cho thấy cách các cơ chế này hoạt động trên quy mô toàn quốc và toàn cầu.

Kinh tế trong cuộc sống thực

Mỗi hành động của bạn trong nền kinh tế đều có ý nghĩa. Khi bạn mua cà phê, bạn hỗ trợ người bán cà phê địa phương, nông dân trồng cà phê, các công ty logistics và nhân viên sản xuất. Mua hàng của bạn là một tín hiệu nhỏ gửi đến thị trường: “Nhu cầu về sản phẩm này có.”

Hiểu cách hoạt động của nền kinh tế giúp bạn đưa ra các quyết định tài chính sáng suốt hơn. Nếu bạn hiểu cách lãi suất hoạt động, bạn sẽ đánh giá tốt hơn khi nào nên vay tiền. Nếu bạn hiểu các chu kỳ kinh tế, bạn có thể lập kế hoạch đầu tư tốt hơn. Nếu bạn hiểu vai trò của chính sách nhà nước, bạn có thể dự đoán các quyết định của chính trị gia sẽ ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống của mình.

Kinh tế không chỉ là một hệ thống trừu tượng dành cho các nhà kinh tế học và chính trị gia. Đó là một sinh thể sống động, trong đó mỗi người trong chúng ta đều đóng vai trò. Hiểu rõ hơn về logic và cơ chế của nó giúp chúng ta tham gia cuộc sống kinh tế của xã hội một cách có ý thức hơn và chuẩn bị tốt hơn cho những thử thách mà nền kinh tế toàn cầu luôn biến đổi mang lại.