Cạm bẫy mất mát tạm thời trong khai thác thanh khoản｜Xem xét rủi ro và chiến lược phòng tránh qua các ví dụ

Lợi ích từ khai thác thanh khoản từng thu hút nhiều nhà đầu tư nhờ vào tỷ suất lợi nhuận hàng năm hấp dẫn, nhưng nhiều người bỏ qua rủi ro lớn tiềm ẩn bên trong — đó chính là mất giá không cố định (impermanent loss). Rủi ro này không chỉ xóa sạch lợi nhuận từ khai thác thanh khoản mà còn có thể dẫn đến mất vốn gốc. Bài viết này sẽ phân tích sâu về cơ chế hoạt động của mất giá không cố định, phương pháp tính chính xác, cũng như cách hiệu quả để tránh rủi ro này khi tham gia khai thác thanh khoản.

Bản chất của mất giá không cố định: Tại sao khai thác thanh khoản lại gây thiệt hại?

Khai thác thanh khoản yêu cầu nhà đầu tư gửi vào pool hai loại token theo tỷ lệ nhất định để kiếm phí giao dịch và phần thưởng token quản trị. Nhìn qua, đây dường như là một nguồn lợi nhuận tuyệt vời. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, khi giá token biến động, lượng token trong pool sẽ tự động điều chỉnh, chính cơ chế này là nguyên nhân gây ra mất giá không cố định.

Hãy tưởng tượng bạn cung cấp thanh khoản cho cặp ETH/USDC trên Uniswap, ban đầu gửi vào 10 ETH và 1000 USDC (giả sử giá ETH là 100 USDC). Khi giá ETH tăng vọt lên 110 USDC, pool sẽ tự điều chỉnh theo công thức nhân cố định để duy trì tỷ lệ hai token cân bằng. Kết quả là lượng ETH bạn nắm giữ giảm đi, bỏ lỡ phần tăng giá. Ngược lại, nếu giá ETH giảm, pool sẽ đổi USDC lấy ETH, lượng ETH nắm giữ tăng lên, nhưng do giá giảm, tổng tài sản vẫn giảm giá trị.

Nói cách khác, mất giá không cố định chính là thiệt hại do nhà cung cấp thanh khoản buộc phải đổi token theo biến động giá, dẫn đến giảm giá trị tài sản. Chỉ khi token được rút ra khỏi pool, thiệt hại này mới thực sự “xác định” và trở thành lỗ thực tế.

Phương pháp tính mất giá không cố định: Dựa trên số liệu

Để hiểu rõ rủi ro của khai thác thanh khoản, cần nắm vững cách tính mất giá không cố định. Dưới đây là ví dụ thực tế và công thức tính.

Thiết lập cơ bản và công thức

Giả sử pool theo công thức nhân cố định: a × b = k (trong đó a, b là số lượng hai token, k là hằng số)

Tình trạng ban đầu:

• Số lượng ETH: a = 10
• Số lượng USDC: b = 1000
• Giá ETH ban đầu: Pa = 100 USDC
• Hằng số k = a × b = 10,000

Khi giá ETH biến động thành Pa’ thì pool sẽ tự điều chỉnh lượng token:

• Lượng ETH mới: a’ = √(k / Pa’) = √(10,000 / Pa’)
• Lượng USDC mới: b’ = √(k × Pa’) = √(10,000 × Pa’)

Tình huống 1: Giá ETH tăng 10%

Thay đổi giá: Pa’ = 110 USDC

Điều chỉnh trong pool:

• a’ = √(10,000 / 110) ≈ 9.535 ETH
• b’ = √(10,000 × 110) ≈ 1,048.81 USDC
• Tổng tài sản trong pool = 9.535 × 110 + 1,048.81 ≈ 2,097.66 USDC

Nếu giữ nguyên không khai thác:

• Tổng tài sản = 10 × 110 + 1,000 = 2,100 USDC

Tính mất giá không cố định: Mất giá ≈ (2,100 - 2,097.66) / 2,100 ≈ 0.112%

Dù thiệt hại nhỏ, nhưng đã thể hiện xu hướng — khi giá tăng, lợi nhuận từ khai thác không bằng giữ nguyên.

Tình huống 2: Giá ETH giảm 10%

Thay đổi giá: Pa’ = 90 USDC

Điều chỉnh trong pool:

• a’ = √(10,000 / 90) ≈ 10.541 ETH
• b’ = √(10,000 × 90) ≈ 948.68 USDC
• Tổng tài sản trong pool ≈ 10.541 × 90 + 948.68 ≈ 1,897.37 USDC

Nếu giữ nguyên không khai thác:

• Tổng tài sản = 10 × 90 + 1,000 = 1,900 USDC

Tính mất giá không cố định: Mất giá ≈ (1,900 - 1,897.37) / 1,900 ≈ 0.138%

Công thức chung cho mất giá không cố định

Dựa trên các tính toán trên, khi khai thác theo tỷ lệ 1:1 và một token là stablecoin, công thức tính mất giá không cố định là:

Mất giá không cố định = [(r + 2) - 2√(r + 1)] / (r + 2)

Trong đó r là tỷ lệ biến động giá. Ví dụ, nếu ETH tăng 10%, r = 0.1; giảm 10%, r = -0.1.

Khi tỷ lệ token trong pool không cân bằng, công thức cần điều chỉnh dựa theo tỷ lệ phần trăm token biến động. Hiện có nhiều công cụ tính mất giá không cố định có thể giúp nhà đầu tư nhanh chóng đánh giá rủi ro bằng cách nhập tỷ lệ phần trăm và dự kiến biến động giá.

Đặc điểm của mất giá không cố định trong khai thác thanh khoản: Ba nhận thức quan trọng

Nhận thức 1: Tăng hoặc giảm đều gây mất giá không cố định

Điều này dễ bị bỏ qua nhất. Dù giá token đi lên hay đi xuống, chỉ cần lệch khỏi giá ban đầu, đều gây ra mất giá không cố định. Không có chuyện “chỉ giảm mới mất” hay “tăng không sao”.

Nhận thức 2: Giảm giá gây thiệt hại lớn hơn tăng giá

Trái với trực giác, dữ liệu rõ ràng cho thấy điều này. Do mối quan hệ phi tuyến giữa biến động giá và mất giá không cố định, cùng mức biến động, giảm giá sẽ gây thiệt hại lớn hơn. Ví dụ:

• ETH tăng 100%: mất giá ≈ 20%
• ETH giảm 50%: mất giá ≈ 25%

Điều này cho thấy rủi ro giảm giá lớn hơn nhiều so với lợi ích tăng giá.

Nhận thức 3: Tỷ lệ token không cân đối càng lệch, mất giá không cố định càng nhỏ

Nhiều người nghĩ rằng gửi nhiều stablecoin sẽ giảm rủi ro. Thực tế, tỷ lệ token càng lệch nhau, mất giá không cố định càng nhỏ. Ví dụ, tỷ lệ 9:1 (90% stablecoin + 10% token rủi ro) sẽ gây thiệt hại nhỏ hơn tỷ lệ 1:1. Lý do là tỷ lệ lệch sẽ hạn chế pool phải đổi token biến động quá nhiều.

Các chiến lược tránh rủi ro trong khai thác thanh khoản

Chiến lược 1: Ưu tiên chọn cặp stablecoin

Lựa chọn an toàn nhất là các cặp stablecoin (như USDC/USDT). Vì giá gần như không biến động, mất giá không cố định gần như bằng không, lợi nhuận đến từ phí giao dịch và phần thưởng khai thác.

Chiến lược 2: Đánh giá xem phần thưởng có đủ bù đắp mất giá không

Không phải mọi khai thác đều lỗ. Quan trọng là so sánh mất giá dự kiến và phần thưởng nhận được. Nếu phần thưởng lợi nhuận hàng năm là 100% còn mất giá chỉ 20%, thì vẫn có lợi nhuận ròng sau điều chỉnh rủi ro.

Chiến lược 3: Cảnh giác với token có độ biến động cao

Altcoin và token vốn hóa nhỏ có biến động giá lớn hơn nhiều so với Bitcoin hay Ethereum. Khi cung cấp thanh khoản cho các cặp như Compound/USDC, cần đánh giá kỹ về cơ bản và kỹ thuật của token để đảm bảo biến động trong mức chấp nhận được.

Chiến lược 4: Theo dõi định kỳ và điều chỉnh linh hoạt

Khai thác thanh khoản không phải là “gửi rồi quên”. Cần thường xuyên kiểm tra biến động giá token, tích lũy mất giá không cố định, và điều chỉnh phân bổ thanh khoản khi cần thiết.

Triển vọng tương lai của khai thác thanh khoản

Dù đối mặt với rủi ro mất giá không cố định, khai thác thanh khoản vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái DeFi. Từ mùa DeFi Summer, các giao thức như Uniswap, Compound đã chứng minh khả năng của tài chính phi tập trung.

Trong tương lai, với sự tối ưu hóa thuật toán AMM và các cơ chế mới như thanh khoản cô đặc, mất giá không cố định có thể sẽ giảm bớt phần nào. Tuy nhiên, bản chất rủi ro của khai thác thanh khoản vẫn tồn tại — không có rủi ro thì không có lợi nhuận. Nhà đầu tư cần hiểu rõ điều này, đánh giá đúng khả năng chịu đựng rủi ro cá nhân để đưa ra quyết định sáng suốt.

Khai thác thanh khoản không phải là con đường dễ dàng, nhưng cũng không phải là nơi tuyệt đối nguy hiểm. Điều quan trọng là hiểu rõ rủi ro, tính toán chính xác, lựa chọn cẩn thận, và tham gia dựa trên nhận thức đầy đủ về các yếu tố này.