Hiểu về Vòng lặp Tử thần: Nguyên nhân và Tác động Kinh tế Giải thích

Doom Loop là gì?

Trong kinh tế học, vòng xoáy diệt vong mô tả một tình huống trong đó một điều kiện kinh tế tiêu cực tạo ra điều kiện tiêu cực thứ hai, điều này lại tạo ra điều kiện tiêu cực thứ ba hoặc củng cố điều kiện ban đầu, dẫn đến một vòng xoáy giảm dần.

Thuật ngữ này xuất phát từ khái niệm rộng hơn về vòng xoáy diệt vong, trong đó một yếu tố tiêu cực kích hoạt yếu tố khác, rồi lại kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm yếu tố ban đầu, tạo thành một chu kỳ xấu. Thuật ngữ “vòng xoáy diệt vong” được phổ biến hóa trong cuốn sách quản lý “Good to Great” của Jim Collins năm 2001.

Những điểm chính

• Một vòng xoáy diệt vong mô tả một chu kỳ, trong đó một yếu tố tiêu cực sinh ra yếu tố khác, yếu tố này lại làm xấu đi yếu tố ban đầu hoặc tạo ra yếu tố thứ ba.
• Nợ công quá mức của chính phủ có thể kích hoạt vòng xoáy diệt vong kinh tế, như đã xảy ra ở Hy Lạp năm 2010.
• Một hệ thống ngân hàng yếu hoặc quá phụ thuộc vào rủi ro cũng có thể kích hoạt vòng xoáy diệt vong, như đã xảy ra trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.
• Can thiệp dưới dạng cứu trợ thường cần thiết để phá vỡ vòng xoáy diệt vong.

Trả lời của Investopedia

HỎI

Ví dụ thực tế: Khủng hoảng nợ Hy Lạp

Khủng hoảng nợ Hy Lạp là một ví dụ điển hình của vòng xoáy diệt vong. Năm 2009, chính phủ Hy Lạp mới tiết lộ rằng các chính phủ trước đó đã báo cáo sai lệch thông tin tài chính quốc gia. Năm 2010, chính phủ công bố thâm hụt ngân sách còn tồi tệ hơn dự kiến—gấp đôi các ước tính trước đó, vượt quá 12% tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Sau đó, con số này đã được điều chỉnh tăng lên 15,4%. Chi phí vay mượn của Hy Lạp tăng vọt khi các tổ chức xếp hạng tín nhiệm hạ xếp hạng nợ chính phủ của nước này xuống mức rác.

Việc phát hiện ra thâm hụt lớn hơn dự kiến đã làm giảm niềm tin của nhà đầu tư, và nỗi sợ lan rộng về vị trí tài chính và mức nợ của các quốc gia eurozone khác. Khi nỗi sợ về nợ chủ quyền eurozone lan rộng, các nhà cho vay yêu cầu lãi suất cao hơn trên nợ chủ quyền của bất kỳ quốc gia Liên minh châu Âu (EU) nào có nền kinh tế yếu, điều này khiến các quốc gia đó gặp khó khăn hơn trong việc huy động vốn để tài trợ cho thâm hụt ngân sách. Một số quốc gia buộc phải tăng thuế và cắt giảm chi tiêu, làm chậm nền kinh tế trong nước, từ đó giảm thu ngân sách của chính phủ, làm tài chính của họ càng yếu đi.

Nhiều quốc gia—bao gồm Hy Lạp, Ireland và Bồ Đào Nha—đã bị các tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế hạ xuống mức rác, làm tăng nỗi sợ của nhà đầu tư. Những lần hạ xếp hạng này khiến nhà đầu tư bán tháo trái phiếu của các quốc gia đó, trong đó các ngân hàng địa phương cũng sở hữu. Khi giá trị trái phiếu giảm mạnh, các ngân hàng địa phương chịu thiệt hại nặng nề. Nguy cơ về một chương trình cứu trợ ngân hàng càng làm căng thẳng tài chính của chính phủ, làm nợ của họ càng rủi ro hơn, đẩy lợi suất trái phiếu lên cao hơn nữa và gây ra thiệt hại lớn hơn cho các ngân hàng.

Để phá vỡ vòng xoáy diệt vong đã lan rộng và tạo ra khủng hoảng nợ chủ quyền châu Âu, vào cuối năm 2010, Nghị viện châu Âu đã bỏ phiếu thành lập Hệ thống Giám sát Tài chính Châu Âu (ESFS), nhiệm vụ đảm bảo giám sát tài chính nhất quán và phù hợp trên toàn EU. Hy Lạp cũng nhận được nhiều khoản cứu trợ từ Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) trong những năm sau đó để đổi lấy việc thực hiện các biện pháp thắt lưng buộc bụng cắt giảm chi tiêu công và tăng thuế.

So sánh Khái niệm Vòng quay và Vòng xoáy diệt vong

Vòng quay là một thiết bị cơ học sử dụng động lượng để lưu trữ năng lượng. Khi bánh xe nặng bắt đầu quay, trọng lượng và động lượng của nó giữ cho nó tiếp tục quay mà không cần nhiều nỗ lực. Về mặt lý thuyết, nó trái ngược với vòng xoáy diệt vong.

Thuật ngữ “hiệu ứng vòng quay” cũng được phổ biến trong cuốn sách “Good to Great” đã đề cập. Theo Collins, các câu chuyện chuyển đổi doanh nghiệp và thành công của các startup là kết quả của quá trình tiến bộ chậm mà đều đặn. Collins so sánh điều này với tốc độ tăng dần chậm nhưng đều đặn của một vòng quay khi nó tích đủ động lượng để tiếp tục quay mà không cần nhiều nỗ lực.

Nguyên nhân chính gây ra vòng xoáy diệt vong

Nếu một quốc gia gặp khủng hoảng nợ, giá trị của nợ chủ quyền hoặc trái phiếu chính phủ của nước đó có thể giảm. Vì các ngân hàng trong nước thường sở hữu trái phiếu chính phủ, giá trị danh mục của họ cũng sẽ giảm, có thể đến mức họ cần sự giúp đỡ của chính phủ để duy trì khả năng thanh toán. Chi tiêu lớn của chính phủ để cứu trợ các ngân hàng có thể làm giảm xếp hạng tín nhiệm của chính phủ, buộc họ phải tăng lãi suất để thu hút người mua trái phiếu chính phủ.

Lãi suất cao hơn cũng làm chậm nền kinh tế, đồng thời giảm thu ngân sách. Tuy nhiên, chính phủ dựa vào thu thuế để chi trả, trong đó có các khoản cứu trợ ngân hàng. Chính phủ có thể phải vay thêm để bù đắp khoản thuế bị mất, làm giảm khả năng tín nhiệm của chính phủ và làm trầm trọng thêm suy thoái kinh tế.

Giá trị giảm của danh mục trái phiếu của các ngân hàng cũng có thể làm giảm thanh khoản của họ, khiến họ cho vay ít hơn, từ đó làm suy yếu nền kinh tế. Nếu xếp hạng tín nhiệm của chính phủ giảm xuống dưới mức đầu tư, nhiều nhà đầu tư có thể phải bán trái phiếu của chính phủ đó, kể cả các ngân hàng có quy định không sở hữu trái phiếu không đủ tiêu chuẩn đầu tư.

Vòng xoáy này làm tăng áp lực vay mượn đối với chính phủ đã căng thẳng, làm giảm giá trị trái phiếu họ phát hành, và vòng xoáy tiếp tục diễn ra.

Vai trò của việc tăng lãi suất trong việc kích hoạt vòng xoáy diệt vong

Khủng hoảng nợ eurozone là ví dụ điển hình cho thấy cách tăng lãi suất có thể kích hoạt vòng xoáy diệt vong. Các yếu tố căn bản của nền kinh tế Hy Lạp—như thâm hụt ngân sách cao và chi tiêu chính phủ quá mức—là nguyên nhân gốc rễ của khủng hoảng. Nhưng khủng hoảng trở nên không kiểm soát được khi các nhà đầu tư bắt đầu yêu cầu lãi suất cao hơn trên nợ chính phủ.

Ví dụ mới hơn về tác động của việc tăng lãi suất có thể thấy trong đợt tăng lãi suất của Mỹ năm 2022. Khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) nâng lãi suất, lợi suất trái phiếu kho bạc của họ tăng mạnh. Mặc dù nguyên nhân chủ yếu là kỳ vọng thị trường về việc tiếp tục tăng lãi suất (thay vì lo ngại Mỹ không trả nổi nợ), các động thái này đã ảnh hưởng đến các ngân hàng Mỹ. Bởi vì khi chi phí vay mượn tăng lên khi lãi suất tăng, giá trị trái phiếu thường giảm, và ngược lại.

JPMorgan Chase & Co. (JPM) báo cáo lỗ khoảng 7,4 tỷ USD trong quý 1 năm 2022 trên danh mục trái phiếu kho bạc và các trái phiếu khác trị giá 313 tỷ USD. Tỷ lệ vốn của ngân hàng giảm từ 13,1% xuống còn 11,9%. Tỷ lệ vốn thấp hơn khiến JPM có ít tiền hơn để cho vay và chi tiêu, buộc họ phải hủy kế hoạch mua lại cổ phiếu. Wells Fargo & Co. (WFC) cũng báo lỗ khoảng 5,1 tỷ USD trên các khoản trái phiếu, nguyên nhân là lãi suất tăng.

Dù không rõ các ngân hàng Mỹ cần được cứu trợ như trong khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, nhưng tác động của việc lãi suất tăng gây thiệt hại cho ngân hàng cho thấy cách tăng lãi suất có thể bắt đầu một vòng xoáy diệt vong.

Nợ công như một chất xúc tác cho vòng xoáy diệt vong

Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 là ví dụ điển hình về cách nợ chính phủ nặng nề có thể kích hoạt vòng xoáy diệt vong. Khi các nền kinh tế châu Á bắt đầu nhận thức về mức nợ chính phủ ngày càng tăng, thị trường đã phản ứng bằng cách gây ra khủng hoảng tiền tệ và tài chính toàn khu vực, ảnh hưởng nặng nề nhất đến các quốc gia có gánh nặng nợ công lớn.

Khi các chính phủ vay nhiều hơn mức thị trường tin rằng họ có thể trả, nhà đầu tư bắt đầu yêu cầu lãi suất cao hơn trên trái phiếu chính phủ để bù đắp rủi ro tăng lên. Điều này khiến các ngân hàng trung ương nâng lãi suất để tiếp tục phát hành trái phiếu tài trợ cho nền kinh tế.

Đầu tiên, lãi suất cao hơn làm giảm giá trị các khoản nợ chính phủ nắm giữ, làm giảm tỷ lệ vốn của ngân hàng, khiến họ không thể cho vay nhiều hơn. Nếu các ngân hàng nắm giữ nhiều trái phiếu chính phủ giờ đây được coi là rủi ro hơn, điều này có thể ảnh hưởng đến xếp hạng tín nhiệm của ngân hàng.

Kết hợp giữa chi phí cao hơn và tỷ lệ vốn thấp hơn, các ngân hàng phải trả nhiều tiền hơn cho số tiền vay ít hơn. Nếu xếp hạng tín nhiệm của ngân hàng bị hạ xuống, chi phí vay mượn của ngân hàng càng tăng, dẫn đến khủng hoảng tín dụng làm chậm tăng trưởng kinh tế. Tăng trưởng chậm lại làm giảm thu ngân sách của chính phủ, duy trì vòng xoáy diệt vong giữa ngân hàng và chính phủ.

Sụp đổ thị trường chứng khoán và đóng góp của chúng vào vòng xoáy diệt vong

Nếu thị trường chứng khoán giảm, các tổ chức nắm giữ đầu tư ký quỹ sẽ phải gọi ký quỹ, yêu cầu họ gửi thêm tiền mặt làm tài sản thế chấp. Những yêu cầu này làm tiêu hao tiền mặt hoặc gây ra bán tháo, lan truyền áp lực giảm giá. Tình trạng căng thẳng tài chính càng tồi tệ hơn nếu thanh khoản hạn chế, nghĩa là người ta không dễ dàng vay tiền để đáp ứng yêu cầu ký quỹ, có thể gây ra các đợt giảm giá tiếp theo.

Sự sụp đổ của thị trường chứng khoán năm 1929 là ví dụ điển hình về cách thị trường giảm có thể kích hoạt vòng xoáy diệt vong, dẫn đến cuộc Đại khủng hoảng. Trong nửa đầu thập niên 1920, các công ty Mỹ xuất khẩu sang châu Âu bùng nổ, phục hồi sau Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Tỷ lệ thất nghiệp thấp, ô tô phổ biến khắp đất nước, tạo ra việc làm và hiệu quả cho nền kinh tế. Đến đỉnh điểm năm 1929, giá cổ phiếu đã tăng gần mười lần. Đầu tư vào thị trường chứng khoán trở thành sở thích quốc gia của bất kỳ ai có khả năng. Ngay cả những người không đủ khả năng cũng tham gia bằng cách vay tiền để đầu tư.

Nhiều người mua ký quỹ, chỉ bỏ ra một phần giá trị tài sản và vay phần còn lại. Đôi khi, họ chỉ bỏ ra khoảng một phần ba giá trị cổ phiếu. Mua ký quỹ có thể giúp kiếm lời nhiều hơn từ khoản đầu tư nhỏ, nhưng cũng có thể thua lỗ lớn hơn. Nếu giá cổ phiếu giảm một phần ba và nhà đầu tư đã bỏ ra chỉ một phần ba để mua, họ mất toàn bộ số tiền đó. Người mua trả đủ tiền sẽ mất chỉ một phần ba. Tệ hơn nữa, nếu giá giảm hơn một phần ba và nhà đầu tư chỉ bỏ ra một phần ba, họ không chỉ mất hết mà còn nợ ngân hàng tiền.

Khi thị trường sụp đổ năm 1929, các ngân hàng đã phát lệnh gọi ký quỹ. Với khối lượng lớn cổ phiếu mua ký quỹ và ít tiền mặt sẵn có, nhiều nhà đầu tư không thể đáp ứng yêu cầu ký quỹ. Nếu ngân hàng yêu cầu thêm tiền khi giá cổ phiếu giảm và nhà đầu tư không thể cung cấp thêm, ngân hàng thường bán toàn bộ danh mục.

Khi vòng gọi ký quỹ và bán tháo diễn ra nhanh chóng, thị trường chứng khoán rơi tự do, cuối cùng mất khoảng 89% giá trị, trở thành thị trường gấu lớn nhất trong lịch sử Phố Wall.

Nguyên nhân gây ra vòng xoáy diệt vong?

Một số tình huống có thể dẫn đến vòng xoáy diệt vong. Ví dụ, khi một chính phủ chi tiêu quá mức mà thị trường cho là không bền vững, có thể xảy ra vòng xoáy diệt vong. Ngoài ra, các vấn đề hoặc phá sản trong lĩnh vực ngân hàng hoặc giảm đột ngột trên thị trường chứng khoán cũng có thể dẫn đến vòng xoáy này. Trong nhiều trường hợp, các điều kiện này kết hợp và làm trầm trọng lẫn nhau, như trong khủng hoảng nợ chủ quyền đe dọa khả năng thanh toán của các ngân hàng quốc gia.

Liệu nền kinh tế Mỹ có gặp vòng xoáy diệt vong trong năm 2022-2023?

Các tác động lan tỏa tiềm năng của việc tăng lãi suất trong năm 2022 và 2023 có thể khiến một số nhà đầu tư và nhà quan sát thị trường lo ngại về việc nền kinh tế Mỹ bước vào vòng xoáy diệt vong. Thật vậy, chi phí vay mượn tăng do lãi suất tăng đã dẫn đến giảm giá trái phiếu, gây thiệt hại cho các ngân hàng lớn trong danh mục trái phiếu của họ. Tác động của việc tăng lãi suất đối với các ngân hàng là một lời nhắc nhở về khả năng chính sách tiền tệ kích hoạt vòng xoáy diệt vong. Tuy nhiên, cuối cùng, vòng xoáy này không xảy ra.

Làm thế nào để kết thúc vòng xoáy diệt vong?

Như ví dụ về khủng hoảng nợ eurozone cho thấy, cách duy nhất để phá vỡ vòng xoáy diệt vong thường là thông qua can thiệp bên ngoài để cung cấp nguồn vốn, chấm dứt chu kỳ, thường kèm theo các biện pháp khác để khôi phục sức khỏe tài chính.

Kết luận

Vòng xoáy diệt vong mô tả một kịch bản trong đó một diễn biến tiêu cực gây ra diễn biến tiêu cực khác, rồi lại làm trầm trọng thêm vấn đề ban đầu. Kết quả là một vòng phản hồi tiêu cực tự củng cố.

Trong kinh tế học, vòng xoáy diệt vong thường là hậu quả của chi tiêu chính phủ quá mức mà thị trường cho là không thể trả nổi, phá sản trong lĩnh vực ngân hàng, hoặc giảm đột ngột trên thị trường chứng khoán. Vòng xoáy này thường chỉ được phá vỡ bằng các biện pháp can thiệp, như cứu trợ của chính phủ hoặc quốc tế đối với tài chính của một quốc gia bị ảnh hưởng.