Vitalik đặt câu hỏi về Rollup, liệu Aztec có thể nổi bật nhờ vào khả năng kiểm soát quyền riêng tư không?

Tác giả: CoinW nghiên cứu viện

Tóm tắt

Aztec là một zkRollup ưu tiên về quyền riêng tư xây dựng trên nền tảng Ethereum, không nhằm mục đích mở rộng quy mô đơn thuần mà cố gắng thiết lập một hệ thống hợp đồng thông minh “mặc định riêng tư, có thể xác thực thực thi”. Thông qua kiến trúc kết hợp thực thi riêng tư và xác minh trên chuỗi, cùng với ngôn ngữ Noir được thiết kế đặc biệt cho phát triển bằng zero-knowledge, Aztec hy vọng xây dựng một hệ sinh thái ứng dụng gốc quyền riêng tư hoàn chỉnh. Dự án đã hoàn thành nhiều vòng gọi vốn từ các tổ chức hàng đầu và rõ ràng trong mô hình kinh tế token về cơ chế khuyến khích mạng lưới và sự tham gia của cộng đồng. So với các L2 chính thống cạnh tranh về hiệu năng, Aztec chọn hướng đi khác biệt về thực thi quyền riêng tư, có tính độc đáo cao trong hệ sinh thái Ethereum. Tuy nhiên, giá trị dài hạn của nó vẫn phụ thuộc vào việc quyền riêng tư có trở thành xu hướng chính hay không, cùng với sự phát triển của các yếu tố then chốt như quy định pháp luật, hiệu năng công nghệ và mở rộng hệ sinh thái.

1. Tại sao Aztec gần đây lại thu hút sự chú ý của thị trường?

Triển vọng ngành: Sự ấm lên có cấu trúc của câu chuyện quyền riêng tư

Trong vài năm qua, khi các quy định ngày càng thắt chặt, các sàn giao dịch thận trọng với các giao thức ẩn danh, ngành quyền riêng tư đã giảm nhiệt rõ rệt. Nhiều dự án về quyền riêng tư bị đẩy ra ngoài lề, “quyền riêng tư” từng bị xem là câu chuyện rủi ro cao. Tuy nhiên, môi trường đang thay đổi. Khi các ứng dụng trên chuỗi nâng cấp, quyền riêng tư bắt đầu trở lại trung tâm thảo luận theo một cách mới. AI Agent giúp tự động hóa chiến lược, và tự động thực thi đồng nghĩa với việc logic giao dịch và dữ liệu không thể hoàn toàn công khai; RWA và các tổ chức lớn tham gia cũng cần mô hình “có thể xác minh nhưng không quá minh bạch”; tài sản phải thực, nhưng chi tiết thương mại không cần phải hoàn toàn tiết lộ. Đồng thời, các công nghệ zkEVM, zkVM ngày càng trưởng thành, làm cho các tính toán có thể xác minh nhưng không thể nhìn thấy trở nên khả thi hơn. Quyền riêng tư không còn chỉ là công cụ chuyển khoản ẩn danh nữa, mà còn như một khả năng hạ tầng mới. Sự nóng lên của Aztec chính là biểu hiện của sự thay đổi có cấu trúc này.

Bối cảnh và độ tin cậy của đội ngũ

Aztec ban đầu từng ra mắt Aztec Connect, thử nghiệm khám phá DeFi quyền riêng tư, nhưng sau đó chủ động đóng sản phẩm này, chuyển trọng tâm sang xây dựng “zkRollup gốc quyền riêng tư”. Sự điều chỉnh này từng gây tranh cãi vào thời điểm đó, nhưng cũng thể hiện rõ đội ngũ sẵn sàng đưa ra các lựa chọn dài hạn về mặt kỹ thuật, chứ không chỉ theo đuổi câu chuyện ngắn hạn. Sau đó, Aztec xác định rõ trọng tâm là kiến trúc zkRollup mặc định quyền riêng tư, và ra mắt ngôn ngữ Noir dành cho phát triển zero-knowledge, từng bước xây dựng hệ thống hợp đồng thông minh quyền riêng tư hoàn chỉnh.

Người sáng lập đội ngũ Zac Williamson đã lâu năm nghiên cứu về chứng minh không kiến thức (ZK) và mật mã, là một trong những đóng góp sớm cho hệ thống chứng minh chung PLONK. Đội ngũ Aztec đã nhiều năm tập trung sâu vào công nghệ ZK, từ giao thức tài sản quyền riêng tư đến kiến trúc Rollup, rồi đến phát triển ngôn ngữ Noir, luôn theo đuổi hướng đi dựa trên khả năng xác minh tính riêng tư của tính toán. Ngay cả trong thời kỳ suy thoái của ngành quyền riêng tư, đội ngũ vẫn không ngừng nghiên cứu phát triển, mà chủ động chuyển đổi và tái cấu trúc sản phẩm. Sự liên tục đầu tư này cùng nền tảng công nghệ vững chắc khiến Aztec giống như một dự án hạ tầng dài hạn, chứ không chỉ là một xu hướng ngắn hạn theo chu kỳ thị trường.

Năng lực vốn

Tháng 12 năm 2021, Aztec huy động thành công khoảng 17 triệu USD trong vòng gọi vốn Series A, dẫn đầu bởi Paradigm, các nhà đầu tư tham gia gồm a_capital, Variant, Nascent và Vitalik Buterin cùng các tên tuổi lớn khác trong ngành. Tháng 12 năm 2022, trong bối cảnh thị trường chung ảm đạm, Aztec lại huy động thêm 100 triệu USD trong vòng B, dẫn đầu bởi a16z crypto, cùng các tổ chức như A Capital, King River, tổng quy mô huy động vượt quá 119 triệu USD. Cả hai nhà đầu tư như a16z và Paradigm đều là các tổ chức hàng đầu trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng mã hóa dài hạn, thiên về đặt cược vào công nghệ và kiến trúc nền tảng hơn là các câu chuyện ngắn hạn. Việc huy động vốn lớn vào cuối năm 2022 trong giai đoạn thị trường suy thoái chính là một tín hiệu: các nhà đầu tư đánh giá cao về con đường công nghệ và tiềm năng dài hạn của Aztec, chứ không chỉ dựa vào tâm lý thị trường thời điểm đó.

Sự chú ý của thị trường hiện tại đối với Aztec đến từ nhiều yếu tố phối hợp: tích lũy lâu dài trong lĩnh vực ZK của đội ngũ, lộ trình tái cấu trúc rõ ràng của sản phẩm, cùng sự hỗ trợ liên tục từ các nguồn vốn hàng đầu. Sự quan tâm của vốn và thị trường là bước đệm, còn quy mô hệ sinh thái thực sự vẫn đang trong quá trình xây dựng.

2. Vị trí cốt lõi của Aztec: Nó đang xây dựng cái gì?

Không chỉ là Layer2, mà còn là lớp thực thi quyền riêng tư

Aztec không phải là một chuỗi Layer1 độc lập, mà là một mạng zkRollup tầng hai xây dựng trên Ethereum. Tất cả kết quả giao dịch và chứng minh không kiến thức cuối cùng đều được gửi lên mạng chính Ethereum để xác thực, do đó độ an toàn vẫn dựa trên Ethereum. Tuy nhiên, nếu chỉ hiểu nó như một Layer2 nữa thì chưa đúng. Hầu hết các mạng tầng hai giải quyết vấn đề về hiệu năng, như giảm phí Gas, tăng tốc độ giao dịch. Trong khi đó, Aztec cố gắng giải quyết vấn đề về cấu trúc blockchain vốn hoàn toàn minh bạch.

Trên Ethereum, số dư tài khoản, lịch sử giao dịch, logic gọi hợp đồng đều công khai. Tính minh bạch này đảm bảo khả năng xác minh, nhưng hạn chế nhiều ứng dụng thực tế. Chiến lược của các tổ chức không thể che giấu, đấu giá trên chuỗi khó giữ bí mật, các thuật toán tự động AI trong tương lai cũng sẽ tiết lộ chi tiết. Thực tế, các hoạt động thương mại thế giới không vận hành trong môi trường hoàn toàn công khai. Aztec xuất phát từ ý tưởng cho phép blockchain duy trì khả năng xác minh, đồng thời có giới hạn quyền riêng tư hợp lý.

Nội dung cốt lõi: Thực thi riêng tư, xác minh trên chuỗi

Nguyên lý nền tảng của Aztec có thể tóm tắt là: Thực thi riêng tư, xác minh công cộng. Người dùng thực hiện giao dịch hoặc gọi hợp đồng tại chỗ, tạo ra chứng minh không kiến thức. Mạng xác minh “việc này có đúng quy tắc hay không”, chứ không phải “cụ thể đã làm gì”. Mạng xác nhận tính đúng đắn của tính toán, nhưng không cần thấy số tiền, dữ liệu hay chi tiết thực thi. Điều này khác với các Rollup truyền thống. Các L2 thông thường chỉ nén và gửi dữ liệu, về bản chất dữ liệu vẫn công khai; còn Aztec thay đổi chính cách thức thực thi, cho phép trạng thái riêng tư, nhưng vẫn đảm bảo tính tin cậy của thực thi. Cấu trúc này gọi là “có thể xác minh nhưng không thể nhìn thấy”. Nó không hủy bỏ tính minh bạch, mà chuyển từ minh bạch dữ liệu sang minh bạch chứng minh.

Hợp đồng thông minh quyền riêng tư và hệ sinh thái Noir

Mục tiêu của Aztec không chỉ dừng lại ở chuyển khoản riêng tư, mà còn hỗ trợ “hợp đồng thông minh quyền riêng tư”. Trên các chuỗi công khai truyền thống, trạng thái hợp đồng thường là công khai. Trong Aztec, hợp đồng có thể sở hữu trạng thái và logic riêng tư, đồng thời khi cần thiết có thể tương tác với thế giới công khai. Các nhà phát triển có thể tự quyết định thông tin nào công khai, thông tin nào giữ bí mật, hình thành một cấu trúc ứng dụng “có thể kiểm soát độ minh bạch”. Để mô hình này thực sự phát triển, Aztec đã ra mắt ngôn ngữ lập trình dành cho ứng dụng zero-knowledge là Noir. Phát triển zero-knowledge vốn cực kỳ phức tạp, nhưng Noir cố gắng đưa độ phức tạp này vào kỹ thuật, giúp các nhà phát triển xây dựng ứng dụng quyền riêng tư theo cách gần giống lập trình thông thường hơn. Aztec không chỉ xây dựng một mạng lưới, mà còn xây dựng toàn bộ hệ thống thực thi gốc quyền riêng tư, bao gồm môi trường thực thi, cơ chế chứng minh và bộ công cụ phát triển.

3. Mô hình kinh tế và giá trị dài hạn

Thông tin token hiện tại: Tổng cung, phân phối và cơ chế phát hành

Theo whitepaper của Aztec, tổng cung ban đầu là 10,35 tỷ token AZTEC, phân bổ theo các vai trò và mục đích khác nhau. Tổng thể, token phân phối cho nhà đầu tư, đội ngũ cốt lõi, quỹ phát triển, xây dựng hệ sinh thái và cộng đồng tham gia. Trong đó, khoảng 21.96% (khoảng 2,273 tỷ token) dành cho bán token, gồm đấu giá công khai và bán node khởi tạo, nhằm mục đích phát hiện giá ban đầu và kích hoạt mạng lưới.

Về cấu trúc phân phối, AZTEC tập trung vào các hướng chính: phần dành cho nhà đầu tư và người ủng hộ ban đầu, phần dành cho đội ngũ dài hạn, quỹ phát triển hỗ trợ phát triển giao thức và quản trị, phần thưởng hệ sinh thái để thu hút nhà phát triển và ứng dụng, cùng các cơ chế thưởng mạng (Y1 Network Rewards) và dự trữ cho thanh khoản, khuyến khích trong tương lai. Mô hình Tokenomics này cân đối giữa hỗ trợ vốn ban đầu và dự phòng lớn cho vận hành mạng và mở rộng hệ sinh thái về lâu dài, phù hợp với các dự án hạ tầng dài hạn.

Giá trị của token trong mô hình L2 quyền riêng tư: Token sẽ đóng vai trò gì?

Các chức năng chính của AZTEC gồm:

（1）An ninh mạng và khuyến khích staking. Token AZTEC dự kiến sẽ dùng để staking của các nút tham gia mạng (gọi là Sequencers hoặc nodes xếp thứ tự) nhằm duy trì ổn định và an toàn phi tập trung. Người nắm giữ token có thể chọn vận hành node hoặc ủy thác token để nhận thưởng, tương tự các hệ PoS/staking khác.

（2）Quyền quản trị: Người nắm giữ AZTEC có thể tham gia quản trị mạng, bao gồm nâng cấp giao thức, điều chỉnh tham số và phân bổ tài nguyên hệ sinh thái. Điều này khiến token không chỉ là phương tiện giá trị mà còn là công cụ quyết định cộng đồng.

（3）Thanh toán phí và thúc đẩy thực thi: Trong tương lai, nếu Aztec kích hoạt môi trường thực thi hợp đồng thông minh, token có thể dùng để thanh toán phí giao dịch hoặc thực thi, đồng thời cung cấp phần thưởng cho các bên cung cấp chứng minh và xếp hàng.

Từ các chức năng này, có thể thấy khả năng quyền riêng tư trở thành một phần trong việc khai thác giá trị của token. Khác với các L2 chủ yếu dựa vào mở rộng quy mô, Aztec thông qua “quyền riêng tư”, “lựa chọn tiết lộ” và “độ minh bạch có thể kiểm soát” cung cấp nền tảng kỹ thuật cho các ứng dụng tài chính thực, các tổ chức lớn hoặc các trường hợp yêu cầu cao về quyền riêng tư. Điều này về lý thuyết giúp cấu trúc phí mạng và nhu cầu token phù hợp hơn với các hoạt động chuỗi giá trị cao.

4. Phân phối token và TGE: đấu giá công bằng & bỏ phiếu cộng đồng

Sử dụng cơ chế CCA cho phát hành token công khai

Việc phát hành token của Aztec sử dụng cơ chế “đấu giá liên tục” (Continuous Clearing Auction, CCA) do Uniswap Labs cùng phát triển, là lần đầu tiên thử nghiệm phát hành token toàn diện theo cơ chế này trên chuỗi. CCA thiết kế để cho phép các nhà tham gia thị trường tự định giá và đấu giá minh bạch, công bằng trên chuỗi, tránh các vấn đề như tranh giành mua, chiến tranh gas, phân phối tập trung vào nhóm lớn. Toàn bộ quá trình đấu giá có thể xác minh trên chuỗi, minh bạch, giúp thị trường thực sự phát hiện giá.

Đợt đấu giá bắt đầu từ ngày 2 đến 6 tháng 12 năm 2025, thu hút hơn 16.700 người tham gia, bán ra khoảng 19.476 ETH (tương đương 61 triệu USD) token, phân phối khoảng 14.95% tổng cung AZTEC. Người tham gia không chỉ là cộng đồng bình thường, mà còn gồm các nhà vận hành node testnet, các đóng góp sớm cho hệ sinh thái và các ETH staker. Dự án đã thiết lập mức giá tối đa cho mỗi người mua để hạn chế tập trung, tạo cơ hội cho người dùng phổ thông. Sau đấu giá, tự động tạo lập thanh khoản ban đầu cho pool thanh khoản của Uniswap v4, gồm khoảng 273 triệu token AZTEC (khoảng 2.6% tổng cung) để bắt đầu giao dịch, tạo nền tảng cho thị trường thứ cấp trong tương lai.

TGE và mở khóa token theo bỏ phiếu cộng đồng

Sau khi đấu giá hoàn tất, lượng lớn token AZTEC thu được qua đấu giá, bán node và thưởng vẫn bị khóa cho đến khi TGE (Token Generation Event) kích hoạt. Theo thông báo chính thức, TGE đã được cộng đồng bỏ phiếu chấp thuận, dự kiến diễn ra vào ngày 12 tháng 2 năm 2026 (giờ Bắc Kinh). Lúc đó, người tham gia bán token có thể tự do chuyển nhượng và giao dịch token AZTEC của họ.

Cơ chế này thể hiện rõ triết lý quản trị của Aztec: token cuối cùng sẽ tự do lưu hành, không do đội ngũ quyết định một chiều, mà do người tham gia bán token qua bỏ phiếu trên chuỗi quyết định chung. Việc kích hoạt TGE thành công đánh dấu bước vào giai đoạn mới của hệ sinh thái token, đồng thời cộng đồng bắt đầu tham gia thực sự vào quản trị mạng và phân phối quyền lực trong tương lai.

Việc phát hành và mở khóa token của Aztec kết hợp phương pháp phát hiện giá công bằng, sự tham gia rộng rãi của cộng đồng và cơ chế quản trị trên chuỗi, tạo nền tảng mở và phi tập trung hơn cho giá trị dài hạn của dự án.

5. Cơ cấu cạnh tranh

Khác biệt so với các L2 chính thống: không chỉ cạnh tranh về hiệu năng, mà còn về quyền riêng tư

Các mạng Layer2 phổ biến hiện nay như Starknet, zkSync, Scroll chủ yếu hướng tới mở rộng quy mô, như nâng cao thông lượng, giảm phí, tăng khả năng tương thích EVM. Chúng giải quyết vấn đề chậm chạp của chuỗi, phí cao, nhưng quyền riêng tư không phải là điểm bán hàng chính. Trong khi đó, Aztec cũng dựa trên kiến trúc zkRollup, nhưng xuất phát điểm khác biệt rõ rệt. Chính thức định vị là “privacy-first zkRollup”, tức ưu tiên quyền riêng tư làm đặc điểm chính, chứ không phải tính năng phụ. Nó hỗ trợ trạng thái riêng tư và hợp đồng thông minh quyền riêng tư, nhấn mạnh cách thực thi có thể xác minh nhưng không thể nhìn thấy. Do đó, Aztec không cạnh tranh về hiệu năng như các L2 khác, mà là cạnh tranh khác biệt về hướng đi. Các dự án khác tập trung mở rộng quy mô, còn Aztec cố gắng xây dựng lớp thực thi quyền riêng tư.

So sánh với các dự án quyền riêng tư khác: đường lối công nghệ và hệ sinh thái

Trong ngành quyền riêng tư, Aztec nằm ở vị trí đặc biệt. Zcash đại diện cho quyền riêng tư thanh toán, chủ yếu là che giấu số tiền và địa chỉ, không hỗ trợ hợp đồng phức tạp. Secret Network dùng TEE để thực thi hợp đồng riêng tư, nhưng là Layer1 độc lập, cần cầu nối chéo với hệ sinh thái Ethereum. Các dự án như Zama với FHE còn đang trong giai đoạn đầu của toàn thể tính toán đồng dạng (FHE). Ngược lại, đặc điểm của Aztec là: xây dựng trực tiếp trên Ethereum, kế thừa độ an toàn của mainnet; hỗ trợ lập trình hợp đồng quyền riêng tư, không chỉ chuyển khoản riêng tư; qua Noir, xây dựng hệ thống công cụ phát triển toàn diện cho quyền riêng tư. Trong hệ sinh thái Ethereum hiện tại, Aztec là một trong những dự án đi đầu trong thúc đẩy hợp đồng thông minh quyền riêng tư một cách hệ thống.

6. Rủi ro tiềm năng và các biến số trong tương lai

Rủi ro pháp lý: Quyền riêng tư có thể bị hạn chế?

Các giao thức quyền riêng tư trong ngành mã hóa luôn nhạy cảm. Trong vài năm qua, một số công cụ quyền riêng tư từng gặp áp lực từ quy định, chính sách chưa hoàn toàn thân thiện với công nghệ không thể truy tìm nguồn gốc. Aztec nhấn mạnh quyền riêng tư mặc định, dù có thể xác minh, không hoàn toàn là “hộp đen ẩn danh”, nhưng từ góc độ quy định, hạ tầng quyền riêng tư có thể bị chú ý. Các yếu tố không chắc chắn trong tương lai là: liệu quy định có cho phép “quyền riêng tư có thể kiểm soát” này không? Các sàn giao dịch và tổ chức có sẵn sàng hỗ trợ L2 quyền riêng tư không? Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến không gian phát triển của Aztec.

Rủi ro về công nghệ và hệ sinh thái

Chứng minh không kiến thức đòi hỏi tài nguyên tính toán. So với các L2 thông thường, thực thi quyền riêng tư phức tạp hơn, người dùng cần tạo chứng minh tại chỗ, quá trình này không miễn phí. Đồng thời, thiết kế trạng thái riêng tư và phát triển cũng có độ khó cao hơn. Mặc dù Noir giảm bớt phần nào độ phức tạp của lập trình ZK, nhưng vẫn là ngôn ngữ mới, hệ sinh thái còn chưa trưởng thành. Nếu hiệu năng và trải nghiệm không thể liên tục tối ưu, có thể ảnh hưởng đến việc mở rộng quy mô. Thêm nữa, Aztec theo hướng xây dựng hệ sinh thái quyền riêng tư gốc, còn các L2 phổ biến đã có hệ sinh thái EVM trưởng thành và lượng người dùng lớn. Các nhà phát triển có sẵn sàng xây dựng lại ứng dụng để phù hợp với quyền riêng tư hay không là một câu hỏi thực tế. Công nghệ cạnh tranh cũng đang diễn ra nhanh chóng. Các zkVM hiệu năng cao hơn, các giải pháp mô-đun hoặc thậm chí FHE có thể tạo ra áp lực thay thế.

Nghiên cứu: RWA có thể thúc đẩy nhu cầu “quyền riêng tư có thể kiểm soát” không?

Ngoài các rủi ro quy định và công nghệ, nhu cầu “minh bạch có thể kiểm soát” trong tài chính chuỗi cũng có thể ảnh hưởng đến không gian dài hạn của Aztec. RWA được xem là một hướng tăng trưởng quan trọng trong giai đoạn tiếp theo. Nhưng khác với DeFi dành cho cá nhân, các tổ chức tham gia RWA thường liên quan đến nhiều thông tin nhạy cảm: đối tác, điều khoản giá cả, cấu trúc vị thế, chiến lược… Nếu các thông tin này hoàn toàn công khai, sẽ làm giảm khả năng thương lượng, thậm chí ảnh hưởng đến hành vi thị trường. Do đó, RWA không nhất thiết theo đuổi “hoàn toàn ẩn danh”, mà thiên về mô hình tiết lộ có chọn lọc trong phạm vi hợp pháp. Tài sản phải thực, có thể xác minh; quy tắc phải có thể kiểm toán; nhưng chi tiết thương mại không cần phải công khai toàn bộ. Từ góc độ này, mô hình “có thể xác minh nhưng không thể nhìn thấy” của Aztec phù hợp với yêu cầu này. Nó cung cấp không phải là hộp đen ẩn danh, mà là độ minh bạch có thể kiểm soát: xác minh công khai, dữ liệu nhạy cảm được che giấu.

Tuy nhiên, thực tế cũng cần theo dõi một cách tỉnh táo. Hiện tại, nhiều dự án RWA vẫn chọn chuỗi có phép, chuỗi liên minh hoặc quản lý off-chain, chứ chưa trực tiếp dùng lớp quyền riêng tư công khai. Điều này cho thấy, nhu cầu quyền riêng tư trong RWA có tồn tại, nhưng khả năng chấp nhận kiến trúc quyền riêng tư công khai vẫn đang trong quá trình thử nghiệm. Nếu xu hướng trong tương lai là mở rộng chuỗi công khai, kết hợp với các giải pháp quyền riêng tư phù hợp quy định, thì kiến trúc của Aztec có thể đón nhận cơ hội mang tính cấu trúc; còn nếu các tổ chức vẫn ưu tiên hệ thống kín, thì không gian quyền riêng tư công khai có thể bị hạn chế.